2.1. Istota i zakres bankowości elektronicznej

W literaturze przez pojęcie innowacji finansowych rozumie się najczęściej “usługi rynkowe, które wiążą się z zaoferowaniem określonym klientom nowego produktu, łącznie z zastosowaniem operacji i narzędzi, które takie usługi umożliwiają” albo jako “działania polegające na wprowadzaniu i doskonaleniu zarówno nowych instrumentów finansowych, zmian w strukturach organizacyjnych, jak i na wprowadzaniu nowoczesnej techniki oraz informatyzacji”. W Unii Europejskiej wdrażanie innowacji opiera się na następujących zasadach¹:

• korelacji kierunków i zakresu innowacji z realnymi potrzebami rynku,

• zbliżania struktur państw członkowskich,

• wyrównywania poziomu technicznego i organizacyjnego poszczególnych systemów bankowych,

• kompleksowego rozwoju rynku usług finansowych.

Wyróżnia się trzy rodzaje innowacji finansowych²:

1. innowacje dotyczące produktu,

2. innowacje dotyczące operacji,

3. innowacje dotyczące zarządzania bankiem.

Bankowość elektroniczną można, w świetle wyżej przytoczonych definicji, z pewnością zaliczyć do innowacji bankowych. Jednak kwestią dyskusyjną pozostaje przyjęcie jednolitej w odniesieniu do niej terminologii.

Według Rady Bankowości Elektronicznej przy Związku Banków Polskich bankowość elektroniczna jest “formą usług oferowanych przez niektóre banki, polegającą na umożliwieniu klientowi dostępu do jego rachunku za pośrednictwem komputera (bądź innego urządzenia elektronicznego, np. bankomatu, POS, czy telefonu) i łącza telekomunikacyjnego (np. linii telefonicznej)”³.

J. Stryczyński i T. Zarzycki pod pojęciem tym rozumieją “wszelkie rozwiązania biznesowe i technologiczne umożliwiające:

• interakcję banku i jego klientów przez urządzenia techniczne przekazujące dane za pomocą Internetu bądź przez inne kanały elektroniczne (call-center, w przyszłości telefonia UMTS),

• integrację takiego kanału wymiany usług i informacji w strukturze organizacyjnej i technologicznej banku”⁴.

B. Kosiński podaje następującą definicję: “wszelkie, oparte na zastosowaniu elektronicznych urządzeń telekomunikacyjnych świadczenie usług bankowych na odległość, które pozwala klientowi na korzystanie z tych usług w siedzibie własnej lub w miejscu zamieszkania”⁵. Należałoby jednak tutaj dodać, że usługa może być w praktyce udostępniana także za pośrednictwem urządzeń bezprzewodowych (np. notebook, telefon komórkowy) w dowolnym miejscu.

B. Pilawski wskazuje nawet, że jedną z definicji dziedziny bankowości elektronicznej może być przeciwstawienie jej tradycyjnej formie bankowości, która wymaga m.in. fizycznej obecności klienta w banku w godzinach jego otwarcia oraz pośrednictwa personelu banku, wyposażonego w pełnomocnictwo do uznania i wykonania żądania klienta, który ma możliwość negocjacji i uzyskania porady⁶.

Bankowość elektroniczną można również postrzegać jako jeden z podstawowych elementów procesu określanego angielskim skrótem EDI (Electronic Data Interchange), czyli elektronicznej wymiany danych⁷. Według opinii Departamentu Obrony USA, EDI to: “wymiana informacji pomiędzy komputerami, z użyciem powszechnie akceptowanych standardów”. Obecnie najbardziej popularnym standardem jest EDIFACT (od ang. Electronic Data Interchange For Administration, Commerce and Transport). Dzięki takim standardom wysyłane z jednego komputera komunikaty elektroniczne są zrozumiałe dla ich odbiorcy.

EDI to wymiana danych w formatach opisanych międzynarodowymi standardami, między systemami informatycznymi partnerów handlowych, przy minimalnej interwencji człowieka. Do korzyści wynikających ze stosowania EDI należą⁸:

• łączenie możliwości informatyki i telekomunikacji,

• umożliwienie eliminacji dokumentów papierowych, co zwiększa efektywność wszystkich działań związanych z handlem,

• realizacja transakcji handlowych z pominięciem żmudnej pracy przy tworzeniu, kopiowaniu i przesyłaniu dokumentów papierowych,

• tworzenie pomostu, który łączy bezpośrednio systemy informatyczne współpracujących ze sobą firm,

• możliwość natychmiastowego przekazywania informacji, które są zawarte w typowych dokumentach handlowych,

• funkcjonowanie niezależnie od rodzaju oprogramowania użytkownika.

Zastosowanie standardowych i akceptowanych na całym świecie formatów danych zapewnia, że wszyscy uczestnicy wymiany używają tego samego języka. Dokument EDI jest odpowiednikiem papierowego dokumentu handlowego o ustalonej w skali międzynarodowej postaci, który został przystosowany do celów elektronicznej transmisji danych.

Zdaniem A. Jurkowskiego do korzyści wynikających ze stosowania EDI należą także⁹:

• eliminacja papierowych dokumentów z obiegu,

• oszczędność czasu i pieniędzy,

• uściślenie związków pomiędzy podmiotami.

Koncepcja EDI zrodziła się na początku lat siedemdziesiątych, kiedy możliwości techniczne komputerów w dużej mierze były ograniczone, a połączenia modemowe między nimi miały niską przepustowość. Kolejną przeszkodą dla szybkiego wprowadzenia EDI był ograniczony dostęp do systemów wspomagających wymianę danych między firmami. Pierwszym użytkownikiem EDI stał się sektor transportu. W krótkim czasie dołączyli do nich związani z transportem brokerzy, magazyny, agencje celne, sieci detaliczne i wreszcie obsługujące te sektory banki. Tak więc EDI znalazła zastosowanie najwcześniej w tych podmiotach, które swoich partnerów handlowych miały za granicą i główną przeszkodą w szybkim przekazywaniu niezbędnych dokumentów był dzielący ich dystans fizyczny.

Przez wspólną sieć bankowości elektronicznej natomiast rozumie się “całość rozwiązań prawnych, organizacyjnych, technicznych, w tym teleinformatycznych i zespołów ludzkich, dzięki którym jej użytkownicy, czyli banki oraz ich klienci, mogą wymieniać między sobą w sposób bezpieczny dokumenty elektroniczne, korzystając ze środków transmisji danych, w tym Internetu”¹⁰. Jest to więc najszersza definicja tego pojęcia, która uwzględnia również powiązania między samymi bankami, bez których przecież nie mogłyby one zaoferować w pełni swoich usług klientom.

Taka wielość definicji świadczy o tym, że jest to stosunkowo nowa dziedzina, nie ma jeszcze ustalonej jednolitej terminologii, co prowadzi niekiedy do komplikacji przy interpretacji przepisów, jak i postanowień umownych. Bardzo często można się spotkać, zarówno w literaturze jak i w codziennej praktyce, z zamiennym stosowaniem następujących terminów: electronic banking, e-banking, i-banking, m-banking, remote banking, jednak należy zaznaczyć, iż i-banking jest pojęciem najwęższym, gdyż odnosi się tylko do jednego medium, jakim jest Internet, a najszerszym jest remote banking, gdyż obejmuje wszelkie formy zdalnego komunikowania się z bankiem (w tym także listowne)¹¹. K. Jackowicz uważa jednak, że remote banking, czyli w dosłownym tłumaczeniu zdalna bankowość, polega na zastąpieniu bezpośredniego kontaktu pracownika z klientem pracą maszyn, wykorzystaniem programów komputerowych i kontaktem pośrednim klientów z bankiem za pośrednictwem telefonu i sieci teleinformatycznych¹², czyli utożsamia ją z pojęciem electronic banking.

Bankowość elektroniczną można w związku z tym definiować również poprzez określenie jej zakresu, wskazanie charakterystycznych dla niej obszarów, do których zalicza się w szczególności:

• stosowanie kart bankowych, które umożliwiają dokonywanie transakcji (gotówkowych i bezgotówkowych) za pomocą urządzeń elektronicznych,

• wykorzystanie do komunikacji z bankiem telefonii stacjonarnej i  komórkowej,

• wykorzystanie komputerów i oprogramowania dostarczanego przez bank (tzw. home banking),

• wykorzystanie komputerów i standardowego oprogramowania umożliwiającego połączenie z bankiem za pośrednictwem ogólnodostępnej sieci komputerowej (internet banking).

Oprócz wymienionych powyżej pojawiają się stale nowe rozwiązania, a wśród nich:

• telewizja interaktywna,

• kiosk multimedialny.

Z bankowością elektroniczną wiąże się pojęcie pieniądza elektronicznego, który traktowany jest jako podstawowy jej instrument. Warto więc przedstawić bliżej jego istotę.

Również w tym przypadku nie ma precyzyjnej i powszechnie akceptowalnej definicji w skali światowej. Najpowszechniej stosowane określenia to: pieniądz elektroniczny, karta przedpłacona, portmonetka elektroniczna, portfel elektroniczny, pieniądz sieciowy, pieniądz wirtualny, pieniądz cyfrowy, gotówka elektroniczna. Również systemy płatności internetowych czy też elektroniczną technikę rozliczeń w pieniądzu bankowym określa się mianem pieniądza elektronicznego.¹³

W Raporcie BIS opublikowanym w 1996 roku stwierdza się, że termin ten jest nieformalnie stosowany do określenia szerokiej gamy proponowanych mechanizmów płatności detalicznych, określanych jako produkty “z zapisaną wartością” lub produkty “zaliczkowe”, w których zapis środków finansowych znajduje się na urządzeniu elektronicznym pozostającym w posiadaniu konsumenta, który może zakupić tę wartość. Europejski Bank Centralny podaje następującą definicję: “elektroniczny zapis wartości pieniężnej istniejący w urządzeniu technicznym, który może być szeroko stosowany do dokonywania płatności na rzecz podmiotów innych niż emitent, bez potrzeby angażowania rachunków bankowych”.¹⁴

Tak więc pojęcia tego nie powinno się utożsamiać z produktami “dostępowymi” (np. kartami bankowymi), które umożliwiają jedynie uzyskanie dostępu do tradycyjnych usług płatniczych przy wykorzystaniu jednak środków telekomunikacyjnych.

M. Pańkowska podaje następującą definicję: “zapis wielkości funduszy pieniądza realnego przechowywany w urządzeniu elektronicznym, który jest dostępny dla właściciela”. Proponuje przy tym odróżniać elektroniczną gotówkę (electronic cash), która jest numerycznym substytutem banknotów i monet (wykorzystywana więc do małych transakcji) od elektronicznego pieniądza (electronic money), które to pojęcie ma szerszy zasięg i obejmuje również duże przelewy w międzynarodowych i krajowych sieciach płatności.¹⁵

W polskim prawodawstwie natomiast pieniądz elektroniczny oznacza “wartość pieniężną stanowiącą elektroniczny odpowiednik znaków pieniężnych, która spełnia łącznie następujące warunki:

1. jest przechowywana na elektronicznych nośnikach informacji,

2. jest wydawana do dyspozycji na podstawie umowy w zamian za środki pieniężne o nominalnej wartości nie mniejszej niż ta wartość,

3. jest przyjmowana jako środek płatniczy przez przedsiębiorców innych niż wydający ją do dyspozycji,

4. na żądanie jest wymieniana przez wydawcę na środki pieniężne”¹⁶.

Ta definicja odnosi się więc do przedstawionej wyżej wąsko rozumianej koncepcji gotówki elektronicznej. Projekt z dnia 12.02.2001 ustawy o elektronicznych instrumentach płatniczych, przygotowany przez polski rząd, określa także pojęcie instrumentu pieniądza elektronicznego, którym jest “urządzenie elektroniczne, na którym jest przechowywany pieniądz elektroniczny, w szczególności: karta elektroniczna zasilana do określonej wartości i dysk twardy komputera”. Natomiast elektroniczny instrument płatniczy to “ każdy instrument, w tym z dostępem do środków pieniężnych na odległość, umożliwiający posiadaczowi dokonywanie operacji przy użyciu elektronicznych nośników informacji; w szczególności: karta płatnicza, instrument pieniądza elektronicznego lub inny instrument umożliwiający elektroniczną identyfikację posiadacza”. Jest to więc pojęcie najszersze, do którego odnosi się w całości projektowana ustawa (nie dotyczy ona jednak elektronicznych instrumentów płatniczych używanych przez banki dla realizowania wzajemnych płatności w międzybankowych systemach rozliczeniowych).

Charakterystyczne dla tego projektu, jak i dla uregulowań w Unii Europejskiej, jest ujmowanie usług bankowości elektronicznej w odrębnym rozdziale. I tak, według art. 29, przez umowę o usługi bankowości elektronicznej:

1. bank zobowiązuje się do świadczenia określonego rodzaju czynności, w  tym zapewniających zdalny dostęp do środków pieniężnych zgromadzonych na rachunku za pośrednictwem urządzeń łączności przewodowej i bezprzewodowej wykorzystywanych przez posiadacza, a  także do wykonywania operacji zleconych przez posiadacza,

2. posiadacz upoważnia bank do obciążania jego rachunku kwotą dokonanych operacji oraz należnymi bankowi prowizjami i opłatami lub  zobowiązuje się do spłaty swoich zobowiązań na rachunek wskazany przez bank, w określonych terminach.

Tak więc bankowość elektroniczną można traktować zarówno jako kanał dystrybucji usług, jak i odrębną usługę świadczoną przez bank na podstawie wcześniej zawartej z klientem umowy.

POWRÓT

PRZYPISY DO TEGO PODROZDZIAŁU: